Bulusok ng init

sa lalamunan ko ang barakong kapeng

nilalagok,

at utak ko’y nagbibinhi,

nagluluwal

ng angaw na lintik:

bugso ng palaso,

sa karimla’y dumuduro—

nanunuot,

parang dugong humuhugos

sa mga himaymay ng kupomban at pad

na aking kaharap.

Sapagkat kanina,

(ngayo’y alauna

ng umaga)

habang ako’y umaakyat

sa hagdanan ng Underpass,

singkapal ng langgam

ang kasabay—

at habang ang iba ay iniluluwa

sa simbahan

sa Quezon Boulevard

sa Hidalgo

sa Carriedo

at sa Tulay—

muli kitang naraanan

bako ko natanaw ang Plaza Miranda.

(Walang bumubungad sa Liwasan, wala,

nang di muna lumalampas,

nagpupukol kahit sulyap

sa daming tulad mo na sinawimpalad.)

Walang tinag na bulagta,

mga mata’y pinid,

mistula kang isang bangkay:

bukas na taul

ang Underpass,

at ang mga neon sa iyong palibot ay mga kandila

na di lumuluha.

Hanging hitik

sa angaw at dumi

ay namumulaklak ng kaibang samyo,

nagsasaboy ng pighati:

amoy-amarilyo’t amoy-kalatsutsi

bawat kaha

at bawat selopeyn ng Hope at White Rabbit,

bawat beha, plastik,

supot at palara,

bawat dura,

bawat tuyong daho’t dyaryong naninilaw

at palito na nagkalat.

At sa likuran mo: sa bakod-simbahan,

nakahanay

sa tuntungang simentado,

mga batong santo

ang sa iyo’y nagtatanod,

nakatunghay

sa iba pang ang kubakob

ay aspaltong sulok

o simentong giswak

sa paligid ng simbahan:

huklubang tisiko na nakahandusay,

di na yata humihinga;

mga paslit

na tinatayantang ng mga magdamag

at mahapong kaylulupit—

umuuklo’t kumikitil

sa sanyutang binhi’t punla ng pag-asam;

bulag na lalaking pumipitikpitik

sa tambol na lata,

may silindrong kagatkagat;

mga dalagita’t aleng nag-aalok,

naglalako

ng sampaga’t kapalaran

 

At kanina,

nang sa ulirat ko’y muli kang sumulak,

may babaing nakahinto

sa iyong harapan—

dalamhati

na sa iyong pagkaaba

ay umaaninaw;

at siya kaya’y

may  maiaamot kahit singko man lang,

sambutil na katas na maididilig

sa palad mong nalalanta?

Gusgusing babae’t ikaw ay iisa:

punong walang likat na sinisibasib

at dinarambungan

ng iilang uod,

sasandakot na dapulak.

 

Ang sa lupa’y nagtitiis,

gantimpala’y langit?

 

Saksi ako.

Ako’y saksi sa sansaglit

na pagitan

ng mga paghinga’t ng mga pagkurap,

larawan mo’y tumatarak,

kumukulo

sa dibdib ko’t bungo.

Saksi ako:

binti’t paang namamaga

at tadtad ng sugat,

animo’y haliging kagampan sa anay,

naroroong pagpistahan

ng langaw o lamok,

naroroong kulapulan

ng karbon at gabok;

hitang wari’y sisinlaki

ng patpat na braso;

balat na nangitim sa pawis at libag;

kamisetang punitpunit

at limahid,

kortong nisnis

ang laylayan, kasindusing

ng balbasing mukha.

 

Ay, sa pagbuntong kapara’y basura,

larawan ka’t tinig

ng katotohanang ang tingkad, dagundong

ay hindi kailanman

maaaring papusyawin,

di kailanman mapipipi.

Ngunit ngayon,

habang walang habas na sinasalanta

ng mga karnabal, bangkete’t rigodon

ng karampot na deterno

ang kalakhang dukha’t dusta,

hayaang ang iyong lugmok na katawa’y dugong magdumilat

sa kinabulwakang putik o aspalto;

hayaang humiyaw

ang katawang naaagnas,

at magsakdal: sumambulat

na sanlaksang diklap.

Itim na ulap ng hugong

na nagpapatalas sa nananalasang lansa,

sumasalipadpad ang mga bangaw, nakakaki at medalyado,

sa kutsilyong umuunday

sa granate, lipaking kamay ng maghapo’t magdamag.

 

Ang madaling-araw ay lawit-dila;

pugot ang hilera ng mga baka

sa palengke ng Farmers, nagnganga ang dibdib at tiyan

na hiniklasan ng lamanloob.

Andap ng nagbiting hiwahiwang talukap, lalo’t long pumupusyaw,

ang taning nakaanag-ag

sa pabulagta ng mga buhing atungal.

 

Umahon ang hangin, umuungol,

sa kinabulusukang hukay

na saglit pa’y muling dadanakan ng pawis, sa tabing-kalsada,

at ngayo’y gumagapang,

usli ang buto ng binting nabali.

 

Kwintas ang tapyas na buwan at mga bituing durog,

isang gusali,

pinilakan, ang ngumingisi sa laksang pusali.

 

Sa ganitong sandali, tambak na gusgusing bungo

ang himbing na tinitipak ng lamig,

himihibik, pabulong, ng ligamgam ng liwayliway;

ilang hikbi ng relo

at nagtatapikan na ang mga gintong halakhak

sa kinakalawang na komedor, sa loob ng gusali,

isa’t isa’y nangungumusta

ng mga bandehado ng magrasa’t putikang hininga

na pinag-aagawan pagkatadtad, at handa na namang maggigitan,

mga uod na tuwina’y naghahasa ng galamay,

pasunggab sa duguang bangkete.

 

Enero 1980?

 

Lumalangitngit ang alpombrang kalansay,

pasan ang pataw ng kanyang mga yabag,

yao’t dito, umaalingawngaw,

sa mga bulwaga’t pasilyong itinirik

ng laksang ngiping nilagas.

 

Sa balikat ng Ginoo,

banayad na lumalapag

ang pilak na ibon, sulasok ng mga lamang inuka,

payagpag ng dolyar na laging umaaligid sa kanyang ulunan;

at ang kamay niyang itm, pinagkukumahog,

ay nagkakandarapa sa paglagda sa mga papeles

na tumitiyak sa pagdanak,

sa makina at araro, na granateng plema.

Maya’t maya, inaalpasan niya ang batalyon ng pangil

na binihasa sa pag-amoy, pagsagpang

sa mga gusgusing buto.

 

Nginangatngat ng ipis

ang nakakwadrong ngiti sa kanyang Ginang;

sa antigong istatwa ng Santo Niño,

sa isang sulok,

may dagang kumakabkab.

 

Humuhulas sa luha, nanlalakgit,

ang mga nilulumot na pader

sa kanyang bastyon;

susisimsim siya ng ubas,

kasalit ng kanyang mga ngisi,

habang kumikiwal ang isang uod

papalabas ng kanyang bungo.

Sa tumpok ng hamon sa mesa,

lumilimlim ang mga bangaw, nangingitlog.

Samantala, sa mga kalawanging bintana

ay sinasalpok ng hangin

ang angaw na ungol, pawisan, yapos ng kugon;

sa mga iskaparate’t aparador sa kwartong inaamag,

ang amerikana’t barong-tagalog ay nangangalisag.

 

Hulyo 1980

 

O, Irma, sa gabing ulingin ang langit

wangis mo’y estrelyang may kislap ng plastik.

O, tangna, sa gabing nag-aalumpihit,

larawan mo, Irma, sambakol na tamis:

            ampalayang pagkakinis

            ang sukat mong makaparis

 

Hep, teka nga muna’t beauty sleep pigil—

pangangarinyo ko’y huwag mong isnabin.

Bintana’y ibuka at ako’y dunghapin,

masinghot mo man lang tunay kong loobin.

 

            Kumusta ka, pesteng irog—

            sa hapunan ba ay nabusog?

            Nagdildil ba at nagmukmok

            sa relyenong manok, aros

            balensyana, ensalada,

            hamon, morkon, peras, yema?

            Ilang dighay, ilang tinga,

            ilang utot ang pamana?

 

            Pasaan ka’t nakaterno

            (sanlibo lang o regalo?):

            sa kubeta o sa banyo?

            Aba’t hila pati trono:

            hindi na ba maasahan

            ang sanrekwang gwardyang bang-aw?

            Sino namang lapastangan

            ang sisikwat sa pedestal?

 

            O, ilawit, ay, ilawit

            nakasuot, nakasabit

            sa daliri, tenga, leeg,

            buhok, bewang, braso’t dibdib,

            at bigyan mo ng patunay

            kwentong-Marya’t kwentong Huwan—

            sinasabing kapayakan

            ng adorno sa katawan.

 

Marahil, dir, ikaw ay parating pagod:

            pa’no’y lahat ng lupalop

            walang sawang nililibot

pagkat mga misyo’y di matapustapos?

            Gayunma’y di aksaya

Ang kembot at ngiting iyong ginagasta,

kasi’y nakataya at d’yan nakaangkla

            konting luho’t simpleng bongga.

 

Tengkyu’t nagpaunlak sa hiling ko’t hibik

at pagpasensyahan ang basag kong boses.

Pangako ay ito: Sa aking pagbalik,

ibayong lambutsing ang iparirinig—

malamang mata mo’y mamungay patirik.

 

Bago tumalikod, ma’nong ihalinghing—

muling pagbisita’y pakahihintayin.

Hayo’t humindara, mantikang humihimbing

nang kariktang kapak ay lalong magningning.

At ‘wag mabahalang sa ganitong dilim,

daming nanlilisik na ngipi’t patalim.

 

Marso 1976

 

Malaya na kayo,

malaya na kayong kung ilang siglo

ay nagtiis na busabos

at hikahos:

malaya na kayo’t di na nakabaon, di na nakapangaw

sa mga sakahan

at mga pilapil;

di na kayo magdidildil

ng nilugaw at ng asin

habang tinutungga

ng poong-maylupa

ang pawis n’yo, dugo’t luha.

Dapat lamang tumalima

sa idinikreto na hulughulugan ang lupang biyaya.

(Ipagpaumanhin ang laksang ektarya—

iyan lang ang kaya

ng lingkod n’yong abang-aba.)

Kapag naghingalo

at ang upa’y di pa buo,

kapalaran ninyong anak ang magmana’t apo ang umako

sa utang na labi.

Sa bangko’y kaydali

ang manghiram ng salapi.

At ‘wag mangimbulo kung kay Senyor Marquez,

sa kanyang kahinlog, sa mga dayuha’t samutsaring kabig

ang ilan lang namang asyenda’t plantasyon,

mumunting kiskisan, rantso’t irigasyon:

ani’t kita’y nakaukol

sa ikaiigi

nitong bayang kinakasi.

 

Kayo’y malaya na, ganap nang malaya,

kayo na kaylaong nagdusang timawa

s balat ng lupa.

Di na kayo magbabata:

sa mga balikat, pagsasamantala

ay naglahong karga;

di na magsasampung-torno-at-sansubo

samantalang umuuho

ang sebo sa nguso

ng kapitalista, at ang ibang diyos

sa kopitang kristal ay naglulubalob.

Dapat lang ay sundin,

tulad ng maamong kordero o kambing,

ang mga tuntunin,

bataw sa paggawa; halimbawa’y huwag

mag-uunyo’t mag-aaklas

lalo ngayong inaakit,

binibingwit

ang kapital at negosyo,

turista at dolyar, pati na ang piso.

Sino’ng magsasabi na pinipigilang kayo’y umasenso?

Dapat pa ngang magsilukso

sa ligaya dahil sweldo

at pagkatatataas, at nangagtatamo,

nakapag-uuwi ng kung anuanong bonus, benepisyo.

At di dapat kainggitan

sina Senyor Marquez at mga kaanak, ang mga dayuhan

at batalyon ng bataan

kahit sila ang may-ari

ng pabrika’t plantang kakaukaunti,

ilan lang kumpanya, ilang korporasyon

na roskas, bulitas at ehe sa ating pambansang pagsulong.

 

Malaya na kaho, kayo’y malaya na’t hindi na alipin

ng ordeng nanikil

at sa inyo ay nagtaboy

sa kung saansaang gulod at kumunoy.

Wala na nga kayong sukat ipanaghoy:

sa kalburo at pintura

ay binibihisan ang tirahang karton-lata-palotsina

nang rumikit, at magborlas

ng dangal at tikas

ang bakokang, galis, nana, plema’t uhog,

tagpi, sulsi, mantsa’t lukot.

Dapat lang tuparin iyang kautusan sa kanaisnais

na pananahanan: palaging magwalis,

at tamnan ng orkid at ng kiloplawer, o kahit katuray,

ang inyong bakuran.

Di naman sa ibig kayo’y ikubli

pero mabuti nang mapalis ang panghi,

ang amos at ubo

ay maidistyero,

at magmukhang paraiso

mula sa bukana patungo sa dulo

pag ipinapasyal ang bumibisitang mga dignitaryo:

pangulo, heheral, kardinal at hari,

emperatris, reyna’t ibang taong pili.

At di kailangan kayo’y managlihi

Kung si Senyor Marquez, ang kanyang kadugo,

ang mga dayuhan, kaututang-dila’t kapintigang-puso

ang nangaghahawak, nangagmamantini

sa di karamihang hotel, kondominyum, museyo at parke,

resort at iba pang istablisimyento: handog iya’t handa

sa maaliwalas na bukas ng madla—

tatak ng pag-unlad na inilalagda

sa ngalan ng bansa.

 

Siyangsiya nawa.

 

1981?

 

Darating ang Papa;

inaasahang bawat isa, hindi himala bagama’t bigla,

ay imakuladang inodoro

pagsambot sa ipaaagaw ng bendita.

 

Humahalimuyak ang ulat:

ipagpapaliban ng mga prodyuser

ang pagbibilad ng bold na pelikula,

at sa kanto ng Taft at Libertad, and Impierno

ay temporaryong bibirangan.

Kahiyahiya sa Papa.

 

Inatasan ang mga Metro Aide na walsin, muli’t mulit,

ang mga libaging kalansay sa bangketa,

kulapulan ng berde ang mga galising damo.

Nakasampay sa mga dila ang hula

kung saan ipapasyal ang banal na roba:

sa Kapitbahayan o bahay-BLISS?

Pagkat walang ipis na dapat umaligid,

walang sulasok na makapuknat-kulangot.

 

Walang pagdarahop na dapat sumalubong.

Walang barbwayr na dapat sumalikop.

Tiyak, ang ngiti ng Papa ay abot-tonsura.

Dali, ikula ang mga maskara,

alsan ng garapata ang mga rosaryo’t kalmen,

ibabad sa lisol ang mga kaluluwa.

Darating ang Papa.

 

Pebrero 1980

 

Halimbawa, kung nag-aalma ang ‘yong tiyan,

P0.15 belekoy o tsuwinggam:

hanggang bukas din ‘yang pagpipyestahan,

o hanggang sa susunod pang araw.

P0.50’y walang kasukat na salawal,

pero matuwa ka’t bago pa naman ang ‘yong basahan;

buti pa’y ibili ng dyaryo

nang makasinghot ng mababangong balita’t anunsyo.

gaya ng “Ngayon ay Linggo,

maaliwalas ang panahon, hindi babagyo.”

‘Yan kasing lagnat o anumang sakit, dumarating

di man hanapin,

mag-imbak ng aspirin:

P0.35’y tamangtamang gastusin.

P1.00’y totoong katakataka,

Mantakin mo’ng dulot nitong ginhawa.

(“Yung tsuwinggam nga palang pinapasasaa’y ‘wag itapon:

ipanakip sa butas ng bubong.)

 

Hulyo 1977

 

E ano kung tayo daw ang pangatlo

sa mga bansang pag nanaginip ay sa salitang-Amerkano?

Kaya ba mabilingmabili ang Mills & Boon?

At dinudumog tayo, pinag-aagawan ng mga multinasyonal na korporasyon?

 

E ano kung paraiso daw tayo ng magagandang Mis:

nakakadalawa nang Miss Universe,

tatlong Miss International, dalawang Miss Asia

at sangkatutak na Miss Kalamismis at Miss Karinderya?

Kaya ba namumutiktik sa turista’t marino

ang Ermita, Angeles at Olongapo?

At minsan, sa sobrang panggigigil ay kinagat, natagpas

ng isang negosyanteng Hapon ang utong ng putang nilalamaslamas?

 

E ano kung dito matatagpuan ang “Eighth Wonder of the World”?

Habang ipinoposter ito ng Ministri ng Turismo, ipinaghahambog,

ang mga apo ng mga lumikha nito’y nasa ikailang baitang ng paghihikahos?

 

E ano kung sa buong Asya’y tayo lang ang Kristyanong bansa?

Kaya ba sobra daw tayong pasensyoso, mapagpakumbaba?

Kaya ba malakas ang negosyo nina Humbard, Angley, Sumrall, Swaggart, Cerullo,

at marami pang naniniwala sa milagro ng mga pulitiko?

 

E ano kung ang atin lang daw ang “martial law na nakangiti”?

Kaya ba sa pusikit na gabi, Palasyo’y pangil na putingputi?

E ano kung nagdaos sila ng eleksyon

at sa resulta’y sumirkusirko sa tuwa ang konserbatibong oposisyon?

Mapapatalsik na ba ang diktadura o kahit ang Pinunong Tuta?

Magigising na ba ang ekonomyang minumuta?

E ano kung pinapagpagan ang Kabinet?

E ano kung kinakalburuhan ang paligid?

E ano ngayon?

E ano ngayon?

 

1984

 

Tauntaon, lumolobo ang kanilang badyet,

umiimbulog na parang dyet

habang pinauusukan tayo ng dikri at plebisit.

 

At walang tigil silang nagririkrut ng tauhan, nagdadagdag

ng armas at lodyistiks na gasolinang pampaningas

sa lakas nilang aandap-andap.

 

At nagdidiploy sila ng mas maraming tropa

para ipagtanggol daw ang masa

sa mga lugar na yakap ng talahib ang mga panga.

 

At naglalagay sila ng mga tsekpoynt

kahit sa Metro Manila na kanilang bastyon,

hangad daw nilang pigilan ang mga arsonista’t iba pang sabutur.

 

At baril, trantson, tirgas, waterkanon silang lumulusob, walang patumangga,

sa mga demonstrador at nagpipiket na manggagawa,

at umaangil silang buldoser habang barumbarong ay sinasagasa.

 

At nagdadaos sila ng kunwakunwaring ingkwentro,

larong labanan tulad ng Balikatan Otsenta’y Kwatro

na tumitiyak daw sa siguridad ng istado.

 

At nagpagradweyt sila kamakailan ng mga upisyal

na papalit sa mga nalalagas nilang heneral,

magpapatuloy na mangalaga daw sa katahimikan.

 

At nagpapakawala sila ng mga “sikret marsyal,” asong ulol

na biglang nananagpang nang di kumakahol:

mangingisay ka na lang o magpapagulunggulong.

 

Suma total:

 

namamayagpag na unipormeng duguan,

krimeng nakangisi sa ting harapan.

 

1984

 

Naririto sila,

kasahan ng titig mula ulo hanggang paa.

Bumbunan ay helmet,

mga mata’y bala ng kanyon—

bola ng dolyar at piso—

kanila ang bungangang bihasang pumakakak

na bulak ang uwak

at uling ang tagak.

Sa bawat daliring punlo ang kuko,

tantuing pawis nati’t luha

ang ipinanghihinaw at ipinampapabango.

Damit nila ay hinabi

sa mga himaymay ng gutay na laman,

at kimpalkimpal na dugo

ang insinya’t burdang nakabudbod sa kwelyo at manggas,

lama’t dugo ng laksang anakpawis at kapanalig

na kanilang bineberdugo.

Gulong ng tanke ang ikinukubli ng suot nilang sapatos

na pinakintab sa mga butong pinulbos.

 

Sila ang kriminal,

Sila ang kriminal at di kailanman

Ang libong katawa’t hiningang ipinipiit nila’t pinupugto.

 

Naririto sila,

kasahan ng titig mula ulo hanggang paa.

Ilatag ang mga halimaw, ipaskil

sa lahat ng dingding, haligi, bubong at sahig

ng utak nati’t puso:

ilatag at ipaskil saanman

at kulapulan man ng mga kalburong galamay ng mga kriminal

ay huwag na huwag ipakatkay sa panahon

Ihaginit ang ating mga bibig:

sa mga opyo nilang balita,

puwit-basong proyekto ay itudla.

Bistayin ng sumpa ang kanilang bastyon.

Hayaang dugo’y sumulak

aa ating mga ugat,

maggubat sa apoy

ang ating mga bungo’t dibdib.

Ihabagat ang angaw nating braso, paalimbukayin, idaluyong—

angaw na brasong sa karampot na kriminal

ay magbubuwal, tatabon, lulunod.

 

Mayo 1977