Habang naninila ang mga turista,

negosyanteng Amerkano,

Hapones, Aleman,

luwa-matang nananagpang

bg abubot

at tanawing katutubo

bukod pa sa likas na yaman ng bayan,

may tulirong inang nag-alok ng sanggol,

ng sariling sanggol,

sa Ermita, dahil ayaw

na ang kanyang bunso’y dilat na tupukin

ng apoy ng lagnat.

At nagtatayugan, nangagsisilawak

ang commercial complex, ang hotel at resort

ang convention center.

Palotsinang kahon, kalawanging pala na sinunungsunong

ay tumapon

nang ang sintusinto’y tumpok ng basahan,

tumpok ng basahang

masagasa

ng itim na kotse sa Welcome Rotunda;

samantala, sa Batasan

ay nagbabangayan sa piling pusisyon

ang sandakot

na de-susing pulitiko.

At nagtatayugan, nangagsisilawak

ang commercial complex, ang hotel at resort,

ang convention center.

Sa Constitution Hill—kapirasong lungaw

na pinagtapunan

sa nakararaming ayaw bigyang-puwang sa bayang sarili,

tambakang ang laging nangagbabangkete’t

nabubundat

at ang mauugong na bangaw at langaw—

may gusgusing ingkong,

lupagi sa lupang sahig-barumbarong,

na nakitang

ngumangatngat nang tulala

sa bituka’y atay ng bangkay ng apong namatay sa gutom.

At nagtatayugan, nangagsisilawak

ang commercial complex, ang hotel at resort,

ang convention center.

Pinatalsik

ng poong-maylupa sa sukarera,

o tulad ng kapwa dustang magbubukid

ay kinulimbatan ng tahana’t lupa

ng isang higanteng dayong korporasyon;

katutuntong lamang sa lubak ng lunsod

magbuhat sa dawag ng iniwang baryo;

walang ipakai’t makain ay wala,

isang ama ang naghampas

ng ulo ng anak sa pader ng Recto

habang hawakhawak ang dalawang paa.

At nagtatayugan, nangagsisilawak

ang commercial complex, ang hotel at resort,

ang convention center.

Sa liyab ng sunog sa isang pabrika sa South Diversion Road,

mga manggagawa’y pilit kinapkapan

bago palabasin;

maraming nagasak;

maraming nasawi, tigmak pa ng pawis,

nang mangagsitalon mula sa mataas na mga palapag,

at ang inilimos ng kapitalista—

ng kapitalistang ayon sa dekreto’y bawal pagwelgahan—

ay hindi pa maibili ng abang kabaong.

At nagtatayugan, nangagsisilawak

ang commercial complex, ang hotel at resort,

ang convention center.

1978

Puso,

kadkad ng gabi, sa pag-usad

ay nasasanggi mo ang mga aninong humihingi ng sindi,

o nang-aapuhap ng ngiti;

nasasampid ka sa naghambalang na kalansay,

granateng latay sa kalye’t bangketang abuhin:

sugat sa sugat:

at tumitinding hapdi,

walang taros ka pang iiwain ng dilim.

Sa breykwater,

abot-tanaw ang gang ng mga bilding,

sabwatan ng ngisi’t halakhak

sa gitna ng paglalamay ng malibag na tagaktak ng pawis,

iniiwasan mong kausapin ang nangungulilang mga palmera,

usisain sa katuturan ng nagugutay na mga palapa,

ng mga punong bumubulagta.

Nais mong patulugin ka ng plawta ng hangin,

samatalang lumulugso, tumitilapon ang mga iskapolding at istilbar;

sa harap mo’y naglalaglagan ang mga gulanit na gris:

bulusok ang simento,

dugong umuuho,

at sa paanan mo’y naglalawa,

sa mga lasog na tabla’t pampalitada’y lumulunod.

Umaalimbukay ang mga katawan,

kimpalkimpal na lipak, umaalipato

sa sibasib ng unipormeng nag-uulap sa pulbura,

at hinihilam ka ng inuulilang mga paslit,

luhang gulilat sa bunton ng tupok na hininga.

Umuungol ang dagat,

kagampan sa alimpuyo, habang hinihigop

ang umaagos na antak.

Puso,

sugat sa dibdib ng magdamag,

kirot na di maampat ng gasa ng buwan,

tigmakin ka ng sigwang sa iyo’y maglalanggas,

darangin ng araw na sa iyo’y magpapahilom.

Enero 1982

Taglamig ang pag-iisa,

at siya’y nangangaligkig,

nangangaligkig sa sulok na sinasalab

ng alkohol at pulang bumbilya

habang nagmamadaling-araw.

Ano’ng silbi ng paghahalukipkip?

Sa mga himaymay niya ay kilabot pang umaagos,

sintiyak ng takipsilim, ang limahid na lalaking minsa’y nalampasan,

yapak, nakatayong nakapamulsa, matiim na nakatitig

sa isang blangko, abuhing pader.

Karbon at kugon:

di niya maiwasang masdan,

di maiwasang gunitain ang mga likod at balikat

na tumatagaktak, nanggigitata sa dalita,

ang mga lalamunang sa utang ay nagnanaknak,

ang mga basahang di malabhan ng habag

at tagpian man ng sutla’y basahang hahambalang,

ang mga dampang winiwindang ng baston, dolyar, talumpati

Di niya maiwasang ulinigin

ang mga kulumpon ng pighating humahalo sa pinagpupuyatang pait.

Ay, waterliling nililingkis ng burak,

mirasol na dinadaklot ng alapaap:

dampol, sa ulirat,

ng mga kumpol ng hiningang sumusuray,

sumusuray sa makina at pinitak, dawag at aspalto.

Babad sa dilim, mata siyang nakaiino

sa pagwasiwas ng kanilang mga talulot, sumusulak sa liwanag

bago sila matimbuwang.

Martilyo at araro:

kung mapangangahasan niya lamang na baakin ang kanyang bungo,

gawakin ang kanyang dibdib:

hayaang hiklasin ang utak niya’t puso

at ialok sa mga mamad na bibig

magrasang braso at kamay,

isaplot,

ipanganlong sa mga ugati’t mahalas na katawan…

Ngunit ngayon, habang naglalatag ng banig ang magdamag,

nais niyang iluwa, kasabay ng latak ng pagkalango,

ang abo ng ulilang tala:

lagukin ang liyab

ng angaw na piko at lingkaw.

Oktubre 1979

1

Sangsang na kulob ng itim na papawirin,

ang Kagitingan

ay byoletang umiigtad sa dilim.

Huwag kang iingit,

mga mata ng Kuya mo’y nagbabala.

Granateng talulot, masilakbong kumakawag,

ang bawat bubong na dinuduhapang ng putik.

Namumutla ang mga kaldero.

Bunton ng antak,

tiim-bagang ang bawat basahan.

Huwag kang iingit.

2

Sagpang ng alapaap ang buwan.

Sa bungad ng isang tulay, pagdunghap mo sa estero

ay may naaninag kang mga langkay ng waterlili,

kayakap ang mga layak,

bilibid ng langis:

sisinghapsinghap sa itim na tubig.

Animo’y nais umungol,

tigagal ang nag-iisang punungkahoy.

At pagkaraa’y nangatal.

Isang paslit, nilalangaw na sugat

na wari’y ayaw magbahaw,

ang may kung anong dinudukwang, sinasagip sa imburnal.

Sunodsunod, nahuhulog ang mga nguyngoy,

nahuhulog sa burak.

May babaing nakapanunghal sa bintana,

hinukot ng sunong na ubaning tagsalat,

aanas-anas habang ang daan ay tinatanaw.

Inaawitan ng mga pulutong ng yayat na damo

ang tumitigok na mga bituin.

3

Sa andamyong tinatawid,

bawat hakbang ay hikbing ngumangatngat.

Kasunod ng kapatid,

nilambungan ka ng apat na anino, mapupusyaw.

Sa sinapupunan ng kanyang kabiyak,

may dagdag na hiningang pumupusag,

handang ipaghele ng alingasaw at silim.

At sinakmal ka ng mistulang lungga,

di makaukab sa maninipis na dingding

ang lamlam ng bumbilya.

Salimbay ng tatlong supling

ng mga nangangapos na hininga:

mga kimpal ng galis,

kumikiskis sa tisikong haligi;

mga iskinita ng bulati,

walang lubay na pinaglulubak ng gutom;

mga tayantang na tangkay ng dugo,

inihahapay ng itim na hangin.

Ay, nais mong sa kanila ay humingi ng tawad,

ngunit ang tanging nausal

ay muli’t muli kang babalik:

abuhing ibon na may punyal sa tuka.

Hanggat ang iyong utak ay gusgusing kalyehon,

hanggat ang iyong puso’y pusikit na burumbarong.

Sa barumbarong na kinukuyumos

ng itim na hangin,

isang sunog na katawan,

halos inagnas ng kumukulong kemikal,

ang pinaglalamayan ng mga granateng mukha.

Wala mang mumong nakatatalilis

sa silo ng mga yayat na daliri,

barumbarong iyon na ayaw talikdan ang mga daga at ipis;

at ngayon, sapagkat luksa,

nagsasayaw ang mapuputlang dila

sa punebre ng kape at tinapay.

Isang karaniwang sakuna sa pabrika,

at ang dalamhati ay di na maibalisbis ng luha:

amarilyong pinanawan na ng sangsang,

higit na mapusyaw kaysa ningas

ng kandilang kumikisay.

Sa bawat tikom na abuhing bibig,

bumubukadkad ang mga nagdurugong ngiti,

at tumitina, untiunti, sa burak ng gabi.

Nobyembre 1979?

Kanila ang karapatang paalisin

sa Canal dela Reina, Sunog-Apog, Tripa de Gallina,

sa magkabilang gilig ng mga kalye’t riles:

ang karapatan,

ang karapatang bunitin

sa tinubuang lupa.

Bago ito’y tinamasa nila’t ipinagpista

ang karapatang magtirik

ng mga palotsinang gapok at kalawanging lata,

mabusog sa wala

o sa tyuyo’y magpakasasa,

basahan ang lampinin, ilibing sa basahan;

magkabulati’t galis, magkaeltor, magkatibi;

maligo sa alikabok kung tag-araw, matupok,

at kung tag-ula’y ginawin, bahain, malunod:

sumakanila ang karapatang ihapay at isubsob, ikumunoy,

ang karapatang butasan ng bituka’t hubdan.

Kanila rin ang karapatang dakpin, multahan

habang hingal-kabayo sa paghahanap ng pandisal

sa mga bangketa’t kalsada,

o ibilanggo;

ang karapatang ikubli sa mga mata’t ilong-turista,

sa nangagpapahanging limusina,

sa mga de-pipa, de-abaniko’t de-baston,

pagkat sila umano’y salot sa paningi’t pang-amoy

at walang naisasampang dolyar at piso

sa pambansang kaha de yero;

ang karapatang pasahurin ng ilang kusing

at pagkaraa’y tanggalin

sa mga pabrika’t plantang lumalaklak,

lumalaklak sa pawis nila’t dugo.

Kanila ang karapatang sumibol, bumulas, mamulaklak

sa dilig ng dahop na dulang,

sa balabal ng pusali’t alingasaw,

sa lilim ng dilim at pamamanglaw.

Kanila lamang, at sa mga kauri, ang karapatang hiklasin

sa sinuplingang lupa:

ang karapatang baklasan,

baklasan ng hininga.

Nobyembre 1975

Kumakalam na lamesa ang binahang kalsada

at ang buwan,

ang buwa’y bingaw na pinggan

nang dakutin ng paslit—

mga matang kanina pa naglalaway—

ang kanin,

ang kanin sa bandehadong sapusapo ng weyter:

tanawing sinalikop ng mga mukhang natigagal

samantalang iyo’y napakapangkaraniwang bagay,

tulad ng pagdaramit ng basahan,

o panlalagas ng hininga sa bangketang higaan.

Nanugis ang kutos

pero nakailag ang ulo,

at ang maliliksing paa’y pinasibad ng silbato.

Sa isang ulilang sulok,

nagsalusalo ang mga langaw

sa biyaya,

sa biyayang maramirami ding lunok.

Hulyo 1977

Nanlilisik pa sa iyong ulirat

ang kidlat ng magdamag,

umaalunignig pa ang haginit ng bagyo,

at ngayon, Linggo, mga mata mo’y pinag-uulap

ng abuhing umaga.

Walang talahib na nakatarak

sa papawirin, dito: tanging dawag

ng nagtikwas na huklubang yero,

magrasang posteng sa kalawaka’y nakaamba;

sumpit ng asngaw ng patay na daga;

tiplad ng nabulabog na lusak

na ang laging saklot ay mga katawang tayantang.

gaya ng mga paslit

na nagtatampisaw sa kanal,

nag-aalmusal ng hamog,

hubo ang ila’t ang iba’yu hubad,

balabal ay karbon

na winawakwak ng irit nila’t hiyaw.

Sa lambong ng lilang alapaap,

tanaw mo, bagamat nahihilam, ang pahalihaw

ng mga gusgusing bisig—

salasalabat na unday, laslas,

paitaas, ng mga punyal—

kung paanong ang mga iyon,

bawat isa, ay sabik pumunit

ng tigkakapirasong langit.

Hulyo 1979